Aleut



27K


© Evgenij V. Golovko



Aleut (Unangam Tunudgusii) wordt gesproken op de kwart cirkel van eilanden die het Amerikaanse Alaska verbindt met het Russische Kamchatka. Alaska is trouwens een Aleut-woord en betekent 'land dat geen eiland is'. De taal behoort tot de Eskimotalen die op Groenland, in Noord-Canada en op het Schiereiland van Chukotsk worden gesproken.

In dit deel van de wereld stak tienduizenden jaren geleden de moderne mens van Azië naar het Amerikaanse continent over. Niet iedereen die zich Aleut noemt, spreekt Aleut. Ook bewoners van plekken waar een andere taal wordt gesproken, noemen zich Aleut. Een dozijn 'echte' Aleut-sprekers zitten in Rusland op de Komandor Eilanden en een kleine vijfhonderd bevinden zich in de VS in het uiterste Westen van Alaska, op de Aleuten en op de Pribiloff Eilanden.
Golovko zal een beeld scheppen van het barre klimaat en de natuur van vis, zeevogels en zeezoogdieren op en om de eilanden, alsook van de manier waarop

Van de tijd, voordat de Russen en later de Amerikanen de eilanden koloniseerden, is weinig te zeggen. Er moeten in 1750 een kleine tienduizend Aleuten zijn geweest maar dat aantal was in 1820 al teruggelopen tot tweeduizend, inclusief de Creolen die mengtalen spraken. Zeker is dat de dood een grote rol speelde in de oorspronkelijke, getjdens het oversteken van de Beringstraat.
De koloniale periode is goed gedocumenteerd. Het staat niet in onze schoolboeken, maar ook in het hoge noorden van de Beringzee maakten zendelingen de weg vrij voor Russische en Amerikaanse overheersing. Toen die landen wereldmachten werden, lagen de Aleuten tussen de linies.
Golovko zal kort de geschiedenis van de studie van het Aleut schetsen met daaraan verbonden namen als de Russische missionaris Ioann Veniaminov, de 'Heilige Innocentius', die de eerste grammatica van het Aleut schreef, en Waldemar Jochelson, een Russisch antropoloog die in het begin van deze eeuw deelnam aan een grote Amerikaanse expeditie in het Noorden van de Stille Zuidzee en veel heeft vastgelegd van wat nu als verloren moet worden beschouwd.

De kolonisatie had grote gevolgen voor de eilandbewoners. Verspreid wonende groepen mensen werden in de negentiende eeuw op de onbewoonde Komandor Eilanden geconcentreerd. Ze werden gedwongen tot werk voor een Russich-Amerikaanse staatsbedrijf. Nog in de jaren zestig van deze eeuw werden met harde hand de twee Aleut-dorpen teruggebracht tot één. Verder kwamen de mensen in aanraking met ziektes waar ze geen verweer tegen hadden. De natuur werd sterk aangetast. Onderwijs werd nooit in het Aleut gegeven. Uiteindelijk besloten bijna alle families Russisch te gaan spreken. In de VS is geen van de vijfhonderd sprekers onder de veertig.
Toen het IJzeren Gordijn viel konden de Aleuten van Oost en West elkaar voor het eerst in hun geschiedenis ontmoeten. Kinderen raakten geïnteresseerd in de taal van hun grootouders. Onderzoekers uit de VS en uit Rusland konden gaan samenwerken. Of het Aleut daarmee gered is, is de vraag.

Aleut is een gecompliceerde en rijke taal, 'polysynthetisch' en 'agglutinatief' zoals de taalkundigen het noemen. Ofwel, er worden niet zozeer zinnen gevormd alswel ellenlange woorden. De manier waarop daarin door terugverwijzen, 'anaforisch coreferentie', samenhang wordt aangebracht is uniek in de wereld.

Tenslotte zal Golovko aandacht besteden aan het Mednij Aleut, een taal van honderd jaar oud die door een bijzondere vorm van creolisering uit het Russisch en het Aleut op Copper Eiland is ontstaan.


Evgenij V. Golovko

Evgenij V. Golovko werd geboren op 25 januari 1954. Hij raakte gefascineerd door de talen van Siberië tijdens zijn studie aan de Universiteit van Sint-Petersburg en is nu verbonden aan het Instituut voor Linguistiek van de Russische Akademie van Wetenschappen in dezelfde stad. Hij maakte negen reizen naar het Verre Oosten van de USSR. Hij promoveerde op de taalkunde van het Aleut, schreef een Aleut-Russisch woordenboek en publiceert dit jaar een grammatica van het Aleut. Hij maakt zich sterk voor het behoud van de oorspronkelijke talen van Chukotka en Kamchatka door school- en woordenboeken te schrijven en tweetalige onderwijsprogramma's te ontwikkelen en te begeleiden. Hij probeert sprekers van het Aleut en het Eskimo professioneel taalkundig onderzoek te laten doen. Met Amerikanen voert hij een onderzoeksprogramma uit dat luistert naar de naam Reizen tussen continenten, interetnisch contact in de Beringstraat.



Een Aleut oorsprongsverhaal:

22K Een jonge vrouw werd in de nacht vaak bezocht door een jonge man. Hij had zacht haar, zachte handen en een zachte huid. Daarom gaf ze zich aan hem.
Op een nacht zei hij: 'Ik hou van jou.' Het was haar broer. Sommigen zeggen dat ze toen allebei zelfmoord pleegden, anderen dat de jonge vrouw haar broer vermoordde en daarna het lijk en zichzelf van een hoge rots in zee gooide. Zeker is dat ze allebei dood in zee zijn gezien.
Hun ouders rouwden. Ze weeklaagden om het lot van hun kinderen.
Dat hoorde de Schepper. Uit mededogen met de verdrietige ouders veranderde hij de lijken van de kinderen in zee-otters.

Daarom moet een jager zich feestelijk kleden en zich zowel met manne- als vrouwedingetjes omhangen wanneer hij zee-otters gaat vangen.


<<<

Beeld * Tekst * Uitleg * Leven * Thuis

© fred dijs, In beeld, tekst en uitleg, 1996