Hoi Fred,

Ik had je beloofd die latijnse naam van die wandelende tak te sturen. Nou hier is ie dan: Parapachymorpha spinosa!
Hier ook gelijk een plaatje ervan.

Groetjes,

Heleen

Fred antwoordde op 6 januari 2003:
 

Heleen,

Tot mijn grote spijt heeft spinosa niets met Spinoza te maken.

Het spinosa van de wandelende tak betekent ‘met stekels c.q. doornen’ en komt als het vrouwelijke spinosa, het onzijdige spinosum of het mannelijke spinosus veel voor in de latijnse namen van planten. Een paar voorbeelden die ik van internet heb gehaald zijn: Chorizanthe spinosa, Grayia spinosa, Koeberlinia spinosa, Tetradymia spinosa, Xanthium spinosum, Alternanthera spinosus, Ceanothus spinosus en Psorothamnus spinosus. Het eerste woord is de naam van het geslacht en wordt met een hoofdletter geschreven, het tweede woord is de naam van de soort en wordt met een kleine letter geschreven. Maar dat hoef ik je als deskundige op het gebied van de wandelende takken niet te vertellen. Hier kun je meer te weten komen over de achtergrond van die naamgeving en over de rol van Carolus Linnaeus (Zweden, 1707-1778) daarin.

Overigens is één van de beroemdste planten met stekels de Capparis spinosa, een plant die zo sterk is dat hij zelfs in de woestijn groeit. De bloemknopjes van de plant worden van oudsher in zout en/of azijn ingelegd. En we eten ze nog steeds. Kappertjes! En de stekels van de plant zijn zo scherp dat die in Turkije wel kattenklauw wordt genoemd.

Zou een plant of dier naar de filosoof Spinoza zijn genoemd dan is het gebruikelijk om te zeggen: ‘van Spinoza’ ofwel ‘spinozae’. Ik heb één plantennaam kunnen vinden met dat woord: Zizyphus spinozae.

Helaas moet ik aannemen dat het hier om een misverstand gaat. Geschreven als ‘spinozae’ komt het voor in de aanbiedingen van bedrijven die in Chinese kruiden handelen. Maar ik vermoed dat Zizyphus spinozae een verbastering is van Zizyphus jujuba, var. —jawel, jouw woord!— spinosa.

Overigens is die Zizyphus een interessante boom. Het gaat om een ‘Chinese dadel’ waarvan de vruchten en zaden als kalmeringsmiddel worden gebruikt in de traditionele Chinese geneeskunde die al vele duizenden jaren oud is. Herinner je je nog dat Andries en ik veel over de Gele Keizer hebben geschreven en gesproken? Welnu, de geschriften die aan hem werden toegeschreven zijn de eerste op het gebied van die geneeskunde. Dus zo is de cirkel weer rond. Overigens is in Nederland een dropje naar de boom genoemd, de ‘jujube’.

Denk overigens niet dat de naamgeving van planten en dieren iets ‘onfilosofisch’ is. In het tweede hoofdstuk van Genesis, het eerste bijbelboek, met het scheppingsverhaal, staat vlak voor het verhaal van de schepping van Eva uit Adams rib:

19
En de Here God formeerde uit de aardbodem al het gedierte des velds en al het gevogelte des hemels. Ook bracht Hij het tot de mens, om te zien hoe deze het noemen zou; en zoals de mens elk levend wezen noemen zou, zo zou het heten.
20
En de mens gaf namen aan al het vee, aan het gevogelte des hemels en aan al het gedierte des velds, maar voor zichzelf vond hij geen hulp, die bij hem paste.

Tot op de dag van vandaag zijn er taalkundigen die denken dat de taal van de mens uit de naamgeving van dingen in de buitenwereld is ontstaan. En Linnaeus, een streng gelovig christen, zal er zeker van overtuigd zijn geweest dat dat ook echt zo was en hij het werk van Adam vervolmaakte.

Linnaeus’ systeem van naamgeving zet de natuur ook erg vast. Alsof ieder wezen onveranderlijk is. In de negentiende eeuw is die kijk op de natuur door mannen als Wallace en Darwin volledig op zijn kop gezet. Veranderlijkheid zou volgens hen in de natuur regel zijn, onveranderlijkheid uitzondering. Sindsdien vormden taalkundigen zich ook een ander beeld van de oorsprong van de menselijke taal.

Dat gebeurde zelfs zo heftig en zo onwetenschappelijk dat de Franse Taalkundige Vereniging in 1866 besloot bij gebrek aan onomstotelijke feiten niets meer te willen horen over de ‘glottogenese’, de oorsprong van taal. Pas een eeuw later, in de tweede helft van de twintigste eeuw kwam de kwestie weer in de belangstelling. Hier kun je daar meer over te weten komen.

Nou, zo kan die wel weer. Ik zet een en ander op de website en groet je voor nu.

Fred