Inderdaad een aardige stelling, die van Andries, waar ik zo 1 2 3 niet eens van weet of ik er voor of tegen ben.

Ik mail je zelf even over wat anders. Afgelopen woensdag kwam het „massagedrag” en ‘het wel of niet volgen van ideologien en idee/gedachtengangen’. We kwamen toen ook op wetenschappelijke experimenten in die trant en ik moest toen denken aan een film die ik afgelopen zomer heb gezien.

Het gaat hier om een Duitse film, genaamd Das Experiment. En zoals de titel al zegt gaat het over een experiment. In dit experiment worden een stuk of 14 (vergeef mij eventuele onjuistheden in aantallen) mannen geslecteerd van middelbare leeftijd en verschillende sociale omstandigheden (zogezegd „doorsnee burgers”). Deze groep werd onder verdeeld in twee groepen; bewakers en gevangenen en het enige wat ze moesten doen was het ‘naspelen’ van een echte gevangenis, 14 dagen lang. Echte cellen, echte regels, echte discipline, alles gevolgd door camera’s. De bewakers werden vrij in hun uitvoering gelaten, ze moesten zelf maar uitzoeken hoe een en ander in zijn werk ging/gaat.

En wat dan begint als een, naar het idee van een aantal, onschuldig experimentje en ‘spelletje’, loopt langzaam uit de hand in een regelrecht drama. Een van de mannen komt zelfs te overlijden!! Oorzaak? De toeziende leiding (de wetenschappers) raken de controle kwijt die wordt overgenomen door een van de „bewakers”, die zich compleet in zijn rol inleeft en daar in door draait. Hij krijgt de andere ook zover om net zo te denken. Ook hier is er echter 1 die eerst het afkeurt... maar ja, iedereen gaat.... dus hij ook!!!

Alles wat gebeurt en wat ze doen staat volgens leidende bewaker in het teken van ‘het experiment’ en wat dus gebeurt, gebeurt dus naar zijn idee volgens toestemming van de wetenschappers. Wat hij echter niet weet is dat die wetenschappers door toevalligheden en ‘pech’ niet in staat zijn de boel in de gaten te houden en dus niet kunnen ingrijpen. Dat laatste wordt dan door de ‘fanatiekeling’ geïnterpreteerd als zijnde goedgekeurd.

Het heeft niet veel met filosofie zelf te maken, maar het laat goed zien hoe mensen in staat zijn om een bepaalde man/ideologie/overtuiging te volgen, zonder er bij na te denken. En wat voor gevolgen zoiets kan hebben.

Daarnaast vind ik het dus beangstigend om te weten dat „de mens” in staat is tot zo iets. Blijkbaar zijn wij dus in staat elk grijntje ‘gezond verstand’ te verliezen en op te gaan in wat wij denken wat goed is. Ik weet ook niet hoe ik dit moet formuleren, maar ik moest echt nog eens goed over mezelf nadenken... of ik zelf ook zoiets zou kunnen bedenken? Zou ik in zo’n situatie mee gaan met ‘de rest’? Ik weet het niet, in elk geval beangstigend.

Zoals gezegd, erg veel met filosofie heeft het niet te maken. Maar ik wilde het wel delen met de rest, het blijft een heel interessante film om te zien. Dus: Das Experiment, Duitse film, in het duits (NED ondertiteld) en vast binnenkort te huur!
 

Fred antwoordde op 25 oktober 2002:

Merkte net dat je post wel gelezen maar niet beantwoord was. Duizendmaal excuses.

De film waarover je spreekt is inderdaad angstaanjagend.

En ik denk dat zo'n film WEL veel met filosofie heeft te maken. Zo'n film is een proef waarmee filosofische stellingen te bewijzen of te ontkrachten zijn. Filosofie wordt er een natuurwetenschap van.

Ik kom er nog een keer uitgebreider op terug.
 

Fred voegde daar op 27 oktober 2002 aan toe:

Op de woensdag waarover jij spreekt, verwees ik naar twee beroemde experimenten uit de psychologie.

Het allerberoemdste is het gehoorzaamheidsonderzoek van Stanley Milgram (USA, 1933-1984). Proefpersonen krijgen van een onderzoeker in een witte jas de opdracht mensen iets te leren en ze te straffen als ze fouten maken. De straf is een elektrische schok. En het voltage van de schok wordt bij iedere fout groter. De proefpersoon hoort zijn leerling kermen.En dus steeds harder. Twee van de drie proefpersonen blijken door te gaan tot de maximum spanning van 450 Volt. En dat overal ter wereld, zowel in dictaturen als in democratiën. Bekijk deze website maar eens over hoe een en ander in zijn werk ging. En uitgangspunt van het onderzoek was nog wel dat wat Hitler de Duitsers had laten doen, nooit door een opperhoofd van een vrij land zou kunnen worden bereikt. Daarvoor zouden ‘vrije’ mensen te ongezeglijk zijn!

Het andere onderzoek is het conformisme-onderzoek van Solomon E. Asch (USA, 1907-1996). Drie van de vier mensen blijken klakkeloos na te zeggen wat anderen beweren, ook al is dat overduidelijk onjuist. Op deze website kun je zien hoe dat onderzoek verricht werd.

Overigens kun je hier een goede vergelijking van beide experimenten bekijken.

De film waarnaar jij verwijst, lijkt me het beeldverslag van het beroemde Stanford Prison Experiment. Aan de website hierover heb ik weinig toe te voegen.

De vraag is wat je met deze gegevens moet. Toen ik bij de VARA in de redactie van Circus Pavlov zat, een show van Hans Kesting met een psychologische ondertoon, heb ik alle proeven uit en te treure moeten bestuderen en geprobeerd in de studio slappe aftreksels van de experimenten na te laten doen. En verdraaid, ze werken echt. De normale mens is conformist.

Pas onlangs drong het tot me door dat dat eigenlijk maar goed is ook. Ik zei het al. De Volkert van der Graafs onder ons zijn daarom, gelukkig, hoogst uitzonderlijk.

Maar nu de andere kant. De leiders, de aanvoerders. Volgens de geleerden, de psychologen, zijn charismatische leiders ‘vreemde mensen met een wat rare jeugd, een sterke roeping, een hoge status, een geheimzinnige sexuele levenswandel en vooral veel dromen in het hoofd’. Ik durf nu wel met zoveel woorden te stellen dat leiders per definitie ‘gek’ zijn en daarom geen conformisten.

Ik vind de wereld ondertussen dan ook nogal bizar. Miljarden gewone mensen lopen achter honderdtallen gekken aan.

Mijn sympathie ligt bij de miljarden. Ik ben er heilig van overtuigd dat die met hun geploeter de wereld gaande houden. De leiders zijn geneigd onheil aan te richten en gaan daar in de regel uiteindelijk aan ten onder. Velen slepen ze mee in hun val want leiders belonen volgers goed en dus zijn er veel handlangers. Maar uiteindelijk, als de Napoleons hun legers hebben laten doodlopen in uiterst barre streken, zijn het de thuisblijvers, vaak vrouwen, kinderen en oude mannen, die het land overeind blijken te hebben gehouden. Hulde!

In conformisme zit dus een waarde. Maar het grote probleem voor de principiële conformist is natuurlijk achter welke leider hij aan moet lopen. Hoe herken je die ene verstandige tussen de honderden dwazen?